Gisteravond in bed de krant lezend viel mijn oog op een onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de Financial Times. De strekking van het artikel was dat de komende vijf jaar in Nederland, als gevolg van de uitbollende babyboom-generatie, de publieke schuld per persoon (leeftijd 20-64 jaar) met 50 procent zal toenemen. De individuele schuldendruk (54.200 dollar) gaat daardoor zo zwaar wegen dat hij 'de financiële stabiliteit en het welvaartsniveau van landen dreigt te ondermijnen'.
Nu mag je bij zulke onderzoeken best op je hoede zijn. De mate van media-aandacht wordt vaak sterk bepaald door de heftigheid van de conclusies en/of de enormiteit van de cijfers. Daarom heb ik in mijn inleiding de oorspronkelijke onderzoeksperiode van 2007-2015 al met drie jaar teruggebracht tot 2010-2015. Zou je vanaf 2007 gaan cijferen, dan kwam je op meer dan een verdubbeling (± 130 procent) uit van de schuldendruk.
Pensioenen niet goudgerand
Maar fors aangezet of niet, het zijn wel cijfers die doen schrikken. Zeker omdat ik een half uur daarvoor op Nieuwsuur een doemverhaal over de Nederlandse pensioenen zag langskomen. Gerard Riemen, voorzitter van de Vereniging van Bedrijfstakpensioenfondsen (VB), confronteerde de kijker met de nieuwe werkelijkheid. ‘We kunnen er niet meer automatisch van uitgaan dat de pensioenen goudgerand zullen zijn. Die tijden zijn voorbij.’ Wat is er aan de hand: de Nederlandse pensioenfondsen hebben momenteel te weinig in kas om aan al hun verplichtingen te voldoen, een situatie die op korte termijn niet lijkt te verbeteren.
Kijk, één beroerde boodschap kan ik nog wel trekken, maar twee jobstijdingen binnen een half uur zorgen toch voor lichtelijke onrust. Vooral ook, omdat in beide verhalen de indruk wordt gewekt dat we zijn overvallen door ontwikkelingen die we niet konden voorzien.
In het schuldenverhaal wordt, naast de miljardeninjecties door de overheid aan noodlijdende banken als gevolg van de kredietcrisis, vooral gewezen op de effecten die de pensionering van de babyboom-generatie met zich mee gaat brengen. Daardoor moet voortaan een krimpend deel van de bevolking (de groep 20 tot 64-jarigen) alle lasten dragen. Een radicaal andere situatie dan we tot nu toe gewend zijn geweest en een reden tot zorg als we dat nog niet wisten.
Ontbreken politieke wil
En dat is juist het punt. Al jaren weten we dat de babyboom-bom rond deze tijd tot ontploffen komt. Daar tref je je maatregelen op, zou je zeggen. Het pijnlijke is alleen dat we met z'n allen onvoldoende hebben gedaan om ons tegen deze situatie te wapenen. Het zal wel goed komen, was de gedachte, en de politieke wil (bij politici en electoraat) om grote offers te brengen ontbrak.
De banken- en kredietcrisis van 2008 betekende ook hier het keerpunt. Noodverbanden van miljardenomvang bleken nodig om banken overeind en economieën draaiende te houden. Tegelijk kwam achterstallig onderhoud genadeloos bloot te liggen. Onder andere op het terrein van de pensioenen.
Een dikke tien jaar geleden gingen de premies omlaag. Dat kon zonder problemen, het was de hoogconjunctuur van de jaren ’90. Werkgevers en werknemers blij, minder lasten en meer netto in het loonzakje. En de financiering van het pensioenstelsel? Gewoon, door aanhoudend hoge beleggingsrendementen. Niets aan de hand toch?
Anno 2010 zitten de fondsen ineens zwaar weer. De oorzaak? Deels de economische crisis, daar kun je niet omheen. Maar in alle pensioenverhalen zingt ineens ook de ‘plots gestegen levensverwachting’ rond. Ofwel, omdat we een paar jaar langer dan eerder berekend blijven leven happen bij de pensioenfondsen ineens naar adem.
Laten overvallen
Kijk, dat gaat er bij mij dus niet in. Sprekend namens 75 bedrijfstakpensioenfondsen was VB-voorman Riemen naar Hilversum getrokken om voor Nieuwsuur (kijk hier) eens helder en duidelijk uit te leggen hoe het zit. En dat is niet best. De nood is hoog, we zijn in de toekomst minder zeker van waardevaste pensioenuitkeringen en werkenden zullen meer premie moeten gaan betalen. Hoeveel, dat kon Riemen niet zeggen, maar de Volkskrant kwam zaterdag op basis van expertschattingen uit op 4-8 procent.
Wat mij verontrustte was dat de VB-directeur in zijn analyse hoe het allemaal zo gekomen is en hoe we verder moeten zo ontzettend vaag bleef. Okay, we blijven langer leven dan demografen hebben voorspeld en de lage rente drukt de rendementen. Maar ik weiger te geloven dat je je als professioneel pensioenhoeder zo door demografische ontwikkelingen laat overvallen en volledig overgeleverd lijkt aan renteschommelingen.
Wat ik als kijker, burger en pensioenbelanghebbende wil weten is welke verkeerde inschattingen er de afgelopen jaren zijn gemaakt en op welke knopjes ‘mijn’ pensioenfonds gaat drukken om de boel weer op orde te krijgen. Niets van dat alles in Nieuwsuur. En daarmee speelde Riemen een verloren wedstrijd.
Interviewer Twan Huys kon zonder problemen zijn gesprekspartner in de hoek drukken. Let wat dat betreft in het interview op de non-verbale communicatie van Riemen op 4.54 minuut. Huys stelt de hamvraag, de tot dan toen gecontroleerde Riemen voelt onraad en grijpt naar het glas water. Alsof hij aangeeft: ‘Slik, hier krijg ik het moeilijk’.
'Ik accepteer dat'
Mijn advies: Vertel nou gewoon hoe het zit. De situatie is zoals ze is. Dat is al erg genoeg, maar je kunt er niets meer aan veranderen. Ik accepteer dat, althans ik ben bereid dat te accepteren. Maar ik verwacht dan wel dat mij de geruststellende gedachte wordt gegeven dat er sprake is van ‘lessons learned’, dat de vereiste maatregelen zijn getroffen om soortgelijke misschattingen te voorkomen en er een helder plan van aanpak ligt om de situatie binnen 5-10 jaar weer gezond te krijgen. Kijk, dan denk ik: die Riemen, die kun je om een boodschap sturen.
Dat het anders kan blijkt in Zweden. Al in het laatste decennium van de vorige eeuw besloten ze daar de tering naar de nering te zetten. Dat betekende het mes in de overheidsuitgaven (collectieve voorzieningen) en een reeks hervormingen (pensioenstelsel, meer marktwerking). Pijnlijke keuzes, die ongetwijfeld in sommige gevallen optimaler hadden gekund. Maar het eindresultaat oogt goed: in het Financial Times-artikel is Zweden het enige Westerse land dat de schuldendruk voor de mensen in de werkbare leeftijdscategorie weet te reduceren, van 16.700 dollar per persoon in 2010 naar 9000 dollar in 2015.
Reacties