‘Ook Duitse geest uit de fles’, ‘Merkel: Multiculturele aanpak samenleving volledig mislukt’. Twee krantenkoppen van de afgelopen dagen. In slechts enkele weken is bij onze oosterburen het integratiedebat in alle hevigheid losgebarsten. Later dan in menig ander land in onze regio, maar wel met dezelfde conclusie. De veronderstelling dat ‘Einwanderung’ vanzelfsprekend een culturele diversiteit oplevert die door de autochtone bevolking als verrijking kan worden beschouwd, blijkt onhoudbaar.
Bondskanselier Angela Merkel rekende zaterdag in een toespraak tot de Junge Union, de jongerenorganisatie van de christen-democratische CDU, af met het traditionele multiculturele motto ‘we leven naast elkaar en zijn blij met elkaar’. Het heeft gewoonweg niet gewerkt, aldus de bewindsvrouw.
Vrijblijvendheid
Er is van immigranten de afgelopen decennia op integratieterrein onvoldoende geëist. Te veel vrijblijvendheid. Het ene been in Turkije of Marokko en het andere in Duitsland; het klinkt mooi, maar op den duur ontbreekt tussen de afzonderlijke gemeenschappen voldoende verbinding om een samenleving op te bouwen waarin je je wilt en kunt herkennen.
Bij het bepalen van het omslagpunt in het Duitse integratiedebat wordt veelvuldig verwezen naar de publicatie van Deutschland schafft sich ab, het geruchtmakende boek van Thilo Sarrazin. De SPD-politicus stelt in zijn bestseller dat immigratie Duitsland per saldo meer kost dan het oplevert en dat om die reden het roer om moet.
Het Duitse establishment schrok van Sarrazins knuppel in het hoenderhok en reageerde met de bekende reflex: excommunicatie. De bankier zag binnen de kortste keren zijn positie binnen de Raad van Bestuur van de Bundesbank onhoudbaar worden. De bank vroeg zijn ontslag aan, waarna hij de eer maar aan zichzelf hield.
Uitjouwen Özil
Ondertussen vloog Deutschland schafft sich ab de boekwinkels uit, wat een gezaghebbend medium als de Frankfurter Allgemeine ertoe bracht de bijdrage van Sarrazin meer op haar merites te beoordelen. 'Elke samenleving kan een bepaalde proportie mensen van buitenlandse afkomst opnemen en integreren. Er zijn geen objectieve criteria om die proportie vast te leggen, maar er zijn wel aanwijzingen. En als een boek dat wijst op de tekortkomingen in de integratie in enkele weken meer dan een miljoen keer over de toonbank gaat, is dat zo'n signaal.'
Sarrazin mag dan de aanzet hebben gegeven, de echte Multikulti-schok voor de massa kwam mijns inziens enkele weken later. De EK-kwalificatiewedstrijd op 8 oktober jl. van de Deutsche Manschafft tegen Turkije vertaalde Sarrazins abstracte woorden in concrete, herkenbare beelden.
Het Olympisch Stadion in Berlijn bleek gevuld met tienduizenden Turken, die ondanks een soms al decennialang verblijf in Duitsland, lieten zien waar hun hart (door menigeen vertaald met loyaliteit) lag: in Turkije. Aan die verbondenheid werd ook nog eens uiting gegeven door die ene Turk in het veld die bewust Duitser wilde zijn, flink uit te jouwen.
Bij elk balcontact hoorde Mehmut Özil, middenvelder van het Duitse elftal, een striemend fluitconcert. Op die manier werd hem symbolisch te verstaan gegeven dat hij zijn wortels had verloochend. Na zijn treffer (2-0) durfde Özil amper durfde te juichen. Zogezegd uit respect voor zijn culturele achtergrond, maar kun je niet evengoed stellen dat hij boog voor intimidatie? Özils keuze voor Duitsland werd eenvoudigweg niet geaccepteerd.
Voor veel Duitsers mag Özil als schoolvoorbeeld van integratie gelden, menig Duitse Turk wijst zijn keuze af. Zoals Bayern München-speler Hamit Altintop, net als Özil in Gelsenkichen geboren maar daarentegen uitkomend voor het Turkse nationale team. Hij verwijt zijn stadgenoot vooral uit financiële overwegingen te hebben gekozen. 'Als speler van het Duitse elftal speel je eerder een WK, creëer je een hogere marktwaarde voor jezelf en kom je sneller bij een club als Real Madrid. Ik respecteer de keuze van Özil, maar kan haar niet onderschrijven.’
Opmerkelijk is dat de Turkse president Gül daar anders over denkt. ‘Als Özil mij had gevraagd voor welk land hij moest voetballen, had ik hem geadviseerd voor het Duitse nationale team te kiezen.’
De kwestie-Özil zorgde voor enorm veel ophef in de Duitse media. Gevoegd bij de publiciteitsgolf rondom Thilo Sarrazin maakte dat Merkel en de CDU kennelijk duidelijk dat het integratiedebat niet langer een thema is dat kan worden genegeerd. ‘It’s here and it’s here to stay.’ In alle rauwheid ligt het vraagstuk – net als in andere landen – op straat en is het een kwestie van doorbijten en oplossingen zoeken.
Excuses herstellen vertrouwen
Welke dat zijn? Ik weet het ook niet een-twee-drie. Maar excuses aan de eigen autochtone bevolking horen daar zeker bij. Dus niet alleen de vaststelling dat het beleid niet heeft gewerkt (zie Merkel anno 2010, zie Balkenende anno 2002), maar ook de erkenning dat je daarmee veel mensen (die vertrouwen in je gesteld hebben) tekort hebt gedaan. En vervolgens aan de slag gaat om voor iedereen, autochtoon én allochtoon, de situatie te verbeteren.
Controversieel en pijnlijk wellicht, maar zeker louterend. En goed voor het herstellen van vertrouwen in politiek en bestuurders. Gewoon spijt betuigen, derhalve. Pas dan is het mogelijk voldoende draagvlak te creëren voor welk toekomstig integratiebeleid dan ook. Pas dan kan het insluiten beginnen.
Reacties